انحراف ستون فقرات

انحراف ستون فقرات یا همان “اسپاینال دیفورمیتی” یکی از شایع‌ترین مشکلات استخوانی–عضلانی است که در آن ساختار طبیعی ستون فقرات از وضعیت استاندارد خود خارج می‌شود. ستون فقرات در حالت طبیعی دارای سه انحنا در ناحیه گردن، قفسه سینه و کمر است، اما وقتی این انحناها بیش از اندازه زیاد یا کم شوند یا ستون فقرات به‌جای حرکت در یک خط عمودی، به طرفین خم شود، وضعیت غیرطبیعی ایجاد می‌شود که به آن انحراف ستون فقرات گفته می‌شود. این انحراف می‌تواند ارثی، ساختاری، اکتسابی یا حتی ناشی از سبک زندگی باشد و در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان دیده می‌شود.

جالب است بدانید که بسیاری از افراد سال‌ها با درجات خفیفی از انحراف زندگی می‌کنند بی‌آنکه حتی متوجه آن شوند. اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که این انحراف پیشرفت کند و به ظاهر بدن، نحوه راه رفتن، تنفس، عملکرد عضلات و کیفیت زندگی فرد آسیب بزند. در برخی موارد، حتی فشار روی اعصاب باعث دردهای تیرکشنده، بی‌حسی یا ضعف عضلات می‌شود. ستون فقرات ستون اصلی بدن است؛ درست مانند اسکلت یک ساختمان! هر تغییری در ساختار آن می‌تواند روی کل بدن تأثیر بگذارد.

انحراف ستون فقرات علاوه بر جنبه‌های فیزیکی، تأثیرات روانی نیز دارد. برای مثال نوجوانی که دچار اسکولیوز است، ممکن است به دلیل نامتقارن بودن شانه‌ها یا برآمدگی دنده‌ها اعتمادبه‌نفس خود را از دست بدهد. اینجاست که اهمیت یک درمان اصولی و دقیق روشن می‌شود. خوشبختانه پیشرفت علم ارتوپدی فنی، به‌خصوص تولید ارتزهای استاندارد توسط متخصصان حرفه‌ای، توانسته مسیر درمان را بسیار آسان‌تر کند. در تهران، یکی از مراکز برجسته و علمی که سال‌هاست در این حوزه فعالیت دارد، کلینیک ارتوپدی فنی پارسه در خیابان مطهری است که با بهره‌گیری از تخصص فنی و تجهیزات مدرن، ارتزها را بر اساس اسکن دقیق بدن و نیاز واقعی بیمار طراحی و به‌صورت تخصصی تولید می‌کند.

انواع اصلی انحراف ستون فقرات

انحراف ستون فقرات در سه دسته کلی قرار می‌گیرد که هرکدام ویژگی‌های مخصوص به خود دارند و درمان متفاوتی نیاز دارند. شناخت این سه نوع کمک می‌کند بهتر بدانیم بدن در چه شرایطی قرار دارد و چرا استفاده از ارتز می‌تواند نقش اساسی در اصلاح وضعیت داشته باشد.

۱. اسکولیوز (Scoliosis)

اسکولیوز همان انحراف جانبی ستون فقرات است؛ یعنی ستون به جای اینکه مستقیم بالا برود، به سمت راست یا چپ انحنا پیدا می‌کند. این نوع انحراف معمولاً در دوران رشد، به‌خصوص در نوجوانان، بروز می‌کند و اگر به‌موقع درمان نشود، می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند. اسکولیوز در برخی موارد باعث چرخش مهره‌ها نیز می‌شود؛ حالتی که منجر به برجستگی یک سمت کمر یا دنده‌ها می‌شود.

۲. کیفوز (Kyphosis)

کیفوز به خمیدگی بیش از حد ستون فقرات در ناحیه پشت گفته می‌شود. این حالت همان “قوز” است که ممکن است ناشی از بدنشستن، ضعف عضلات، پوکی استخوان یا مشکلات مادرزادی باشد. کیفوز در صورت پیشرفت می‌تواند تنفس، وضعیت شانه‌ها و حتی ظاهر بدن را تحت‌تأثیر قرار دهد.

۳. لوردوز (Lordosis)

این حالت زمانی ایجاد می‌شود که انحنای کمر (گودی) بیش از اندازه زیاد باشد. لوردوز می‌تواند باعث درد کمر، ضعف عضلات شکم و حتی مشکلات لگنی شود.

هرکدام از این سه نوع انحراف ویژگی‌های خاصی دارند، اما نقطه مشترک همه آن‌ها این است که درمان زودهنگام بهترین نتیجه را به همراه دارد. در بسیاری از موارد به‌خصوص در اسکولیوز و کیفوز، استفاده از ارتز نقش کلیدی در جلوگیری از پیشرفت و حتی اصلاح انحراف دارد.

دلایل و عوامل خطر

انحراف ستون فقرات می‌تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد و برخلاف تصور عموم، همیشه به دلیل نشستن اشتباه یا برداشتن بار سنگین نیست—هرچند این موارد هم نقش دارند. شناخت علل ایجاد این مشکل باعث می‌شود بهتر بتوانیم از آن پیشگیری کنیم و در صورت بروز، درمان مناسب‌تری انتخاب کنیم. ستون فقرات یکی از پیچیده‌ترین سازه‌های بدن است و هر تغییری در ساختار آن می‌تواند نتیجه سال‌ها تاثیر یک عامل کوچک باشد.

یکی از مهم‌ترین دلایل انحراف ستون فقرات، عوامل مادرزادی است. برخی افراد از بدو تولد دچار نقص‌هایی در مهره‌ها، عضلات یا رباط‌ها هستند که باعث می‌شود ستون فقرات به‌مرور دچار انحراف شود. این نوع معمولاً در دوران کودکی تشخیص داده می‌شود و سریعاً نیاز به بررسی تخصصی دارد. نوع دیگری از علل بروز انحراف، مشکلات عصبی–عضلانی است. در این حالت، بیماری‌هایی مانند فلج مغزی، دیستروفی عضلانی یا آسیب‌های سیستم عصبی موجب ضعف یا عدم تعادل عضلانی شده و مهره‌ها را از وضعیت طبیعی خارج می‌کند.

اما در کنار عوامل پزشکی، عوامل اکتسابی و محیطی نقش عمده‌ای دارند. عادات اشتباه روزمره مانند ساعت‌ها نشستن با موبایل، کار با لپ‌تاپ بدون تنظیم ارتفاع، نشستن قوزکرده، ضعف عضلات مرکزی بدن (Core)، یا کوله‌پشتی‌های سنگین در کودکان، می‌توانند باعث ایجاد انحرافات خفیف تا متوسط شوند. در بزرگسالان نیز عواملی مثل زندگی کم‌تحرک، اضافه‌وزن، بارداری، پوکی استخوان و شغل‌های ایستاده یا نشسته طولانی‌مدت در شدت انحراف تأثیر می‌گذارند.

طبق آمار، در بسیاری از نوجوانانی که اسکولیوز دارند، علت دقیق مشخص نیست و به این حالت اسکولیوز ایدیوپاتیک گفته می‌شود. چیزی که روشن است این است که عوامل ژنتیکی می‌توانند در بروز این نوع نقش داشته باشند.

نکته بسیار مهم این است که بسیاری از این عوامل را می‌توان کنترل کرد، و اینجاست که نقش متخصص ارتوپدی فنی اهمیت پیدا می‌کند. تشخیص دقیق علت انحراف، قدم اول درمان است و انتخاب ارتز مناسب تنها زمانی صحیح انجام می‌شود که دلیل اصلی کاملاً مشخص باشد. در مراکزی مثل کلینیک ارتوپدی فنی پارسه در خیابان مطهری تهران این ارزیابی علمی توسط متخصصین انجام می‌شود و می‌تواند روند درمان را بسیار مؤثرتر کند.

علائم و نشانه‌های انحراف ستون فقرات

انحراف ستون فقرات همیشه با درد همراه نیست، و همین موضوع باعث می‌شود بسیاری از افراد تا مراحل پیشرفته متوجه مشکل نشوند. به‌خصوص در اسکولیوز، بدن ممکن است طوری با انحراف سازگار شود که فرد در ظاهر متوجه نشود؛ اما اگر با دقت به برخی نشانه‌ها توجه کنیم، می‌توانیم اختلال را خیلی زود تشخیص دهیم.

یکی از بارزترین علائم، نامتقارن بودن شانه‌ها است. وقتی یکی از شانه‌ها بالاتر از دیگری قرار بگیرد یا هنگام پوشیدن لباس، یقه لباس روی یک سمت بدن بیشتر می‌افتد، احتمال وجود انحراف وجود دارد. از دیگر نشانه‌های شایع می‌توان به برجسته شدن یک سمت دنده‌ها یا کتف اشاره کرد؛ حالتی که به‌خصوص هنگام خم شدن به جلو بیشتر دیده می‌شود. در کودکان و نوجوانان، والدین معمولاً هنگام توجه به قامت کودک این تغییرات را متوجه می‌شوند.

در برخی موارد انحراف ستون فقرات باعث تغییر فرم لگن و تفاوت طول پاها می‌شود که به‌صورت لنگیدن خفیف یا احساس خستگی زودهنگام در پاها نمود پیدا می‌کند. در کیفوز، علامت اصلی «قوز» یا خمیدگی بیش از حد پشت است که ممکن است با درد بین‌کتفی، ضعف عضلات کمر یا محدودیت حرکتی همراه باشد.

با پیشرفت انحراف، علائم جدی‌تری مانند دردهای مزمن، گرفتگی عضلات، محدود شدن دامنه حرکتی، کاهش اعتمادبه‌نفس به دلیل تغییر ظاهر، و حتی مشکلات تنفسی در اسکولیوز شدید دیده می‌شود. این علائم نشان می‌دهد که زمان مراجعه به متخصص فرارسیده است.

ارزیابی اولیه توسط متخصص ارتوپدی فنی، مانند تیم حرفه‌ای کلینیک ارتوپدی فنی پارسه، می‌تواند این نشانه‌ها را دقیق بررسی کرده و در صورت نیاز، مراحل اسکن، اندازه‌گیری و برنامه‌ریزی برای ارتز مناسب را آغاز کند. بسیاری از بیماران زمانی به متخصص مراجعه می‌کنند که علائم پیشرفت کرده است، درحالی‌که تشخیص زودهنگام می‌تواند از پیشرفت انحراف جلوگیری کند و حتی آن را اصلاح نماید.

تشخیص انحراف ستون فقرات چگونه است؟

تشخیص انحراف ستون فقرات فرایند ساده‌ای نیست؛ بلکه ترکیبی از مشاهده، معاینه دقیق و بررسی‌های تصویربرداری است. متخصص ابتدا وضعیت بدنی بیمار را در حالت ایستاده، نشسته و خم‌شده بررسی می‌کند تا تقارن شانه‌ها، برجستگی دنده‌ها، جایگاه لگن و نحوه قرارگیری سر ارزیابی شود. این مرحله که «ارزیابی پوسچر» نام دارد، یکی از مهم‌ترین بخش‌های تشخیص است.

یکی از تست‌های رایج در تشخیص اسکولیوز، آدامز تست خم‌به‌جلو است که در آن بیمار به جلو خم می‌شود و متخصص انحراف یا چرخش ستون فقرات را بررسی می‌کند. این تست ساده در بسیاری از موارد اولین راه شناسایی انحراف است، به‌خصوص در مدارس یا غربالگری‌های نوجوانان.

بعد از معاینه، نوبت به تشخیص دقیق‌تر با تصویربرداری می‌رسد. بهترین و دقیق‌ترین روش برای اندازه‌گیری زاویه انحراف، عکس رادیولوژی تمام‌قد از ستون فقرات است. در این تصویر، زاویه‌ای به نام زاویه کب (Cobb Angle) اندازه‌گیری می‌شود که شدت انحراف را تعیین می‌کند. تشخیص شدت انحراف مشخص می‌کند آیا نیاز به ارتز وجود دارد یا خیر. معمولاً زاویه ۱۵ تا ۲۵ درجه با تمرین‌درمانی کنترل می‌شود، ۲۵ تا ۴۰ درجه نیاز به ارتز دارد و بالاتر از ۴۵ درجه احتمال جراحی بیشتر می‌شود.

در کلینیک‌هایی مثل ارتوپدی فنی پارسه در مطهری، پس از مشاهده تصاویر رادیولوژی، اندازه‌گیری‌های دقیق انجام می‌شود و متناسب با فرم بدن، سن بیمار، نوع انحراف و میزان پیشرفت، ارتز مناسب انتخاب و طراحی می‌شود. چیزی که مهم است این است که ارتز نباید آماده و عمومی باشد؛ بلکه باید کاملاً شخصی‌سازی‌شده باشد تا بیشترین تأثیر را داشته باشد.

درمان‌های غیرجراحی انحراف ستون فقرات

درمان انحراف ستون فقرات همیشه با جراحی آغاز نمی‌شود. در حقیقت، درصد بسیار زیادی از بیماران—به‌خصوص کودکان و نوجوانان—می‌توانند بدون هیچ اقدام تهاجمی و تنها با روش‌های توان‌بخشی، تمرین‌درمانی و استفاده از ارتزهای تخصصی روند اصلاح ستون فقرات را طی کنند. درمان‌های غیرجراحی زمانی بهترین نتیجه را می‌دهند که انحراف در مراحل اولیه تشخیص داده شود و بیمار در سن رشد قرار داشته باشد؛ زیرا ستون فقرات هنوز انعطاف بالایی دارد و می‌تواند به اصلاحات پاسخ مثبت دهد.

یکی از مهم‌ترین روش‌های درمانی، فیزیوتراپی تخصصی ستون فقرات است. تمرینات اصلاحی مانند متد اشروت (Schroth)، تمرینات قدرتی برای عضلات مرکزی بدن (Core)، تمرینات کششی و تکنیک‌های تنفسی نقش اساسی در جلوگیری از پیشرفت انحراف دارند. این تمرین‌ها به‌صورت اختصاصی و متناسب با نوع اسکولیوز یا کیفوز طراحی می‌شوند و تأثیرات چشمگیری در تثبیت وضعیت بدن دارند.

روش دیگر، اصلاح سبک زندگی است. نحوه صحیح نشستن، تنظیم ارتفاع میز و صندلی، انتخاب تشک مناسب، کاهش استفاده از موبایل در وضعیت خم‌شده، ورزش‌های مناسب و حفظ وزن سالم از عوامل مهمی هستند که باید تحت نظر متخصص انجام شوند.

اما نقطه مرکزی درمان‌های غیرجراحی، استفاده از ارتزهای ستون فقرات است. زمانی که انحراف از حد مشخصی فراتر می‌رود، تمرین‌درمانی به‌تنهایی کافی نیست و نیاز است از ارتزهای علمی و استاندارد استفاده شود. ارتز به ستون فقرات کمک می‌کند در مسیر صحیح قرار گیرد و حتی در بسیاری از موارد جلوی پیشرفت انحراف را می‌گیرد. اینجاست که نقش یک مرکز حرفه‌ای مثل کلینیک ارتوپدی فنی پارسه اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا طراحی ارتز باید کاملاً اختصاصی باشد و ساخت آن با دقت میلی‌متری انجام شود تا ستون فقرات فشار صحیح و تنظیم‌شده دریافت کند.

به طور کلی، درمان غیرجراحی یک مسیر گام‌به‌گام است، اما اگر به‌درستی اجرا شود، می‌تواند نتایجی فوق‌العاده و پایدار ایجاد کند، به‌خصوص در کودکان و نوجوانان که اسکلت بدنشان هنوز در حال رشد است.

نقش ارتز در درمان انحراف ستون فقرات

ارتز یا همان بریس ستون فقرات، مهم‌ترین ابزار غیرجراحی برای کنترل و اصلاح انحراف است. ارتز یک وسیله کاملاً علمی و مهندسی‌شده است که با اعمال فشارهای کنترل‌شده به نقاط خاص بدن، ستون فقرات را در مسیر طبیعی قرار می‌دهد و از انحراف بیشتر جلوگیری می‌کند. برخلاف تصور برخی افراد، ارتز فقط برای صاف نگه‌داشتن بدن نیست؛ بلکه هدف اصلی آن هدایت ستون فقرات به سمت اصلاح و جلوگیری از پیشرفت است.

عملکرد ارتز بر اساس اصل «سه‌نقطه فشار» است؛ یعنی در سه نقطه کلیدی روی بدن نیرو وارد می‌کند تا مهره‌ها در جهت مخالف انحراف هدایت شوند. این نیروها دقیقاً مطابق نوع انحراف طراحی می‌شوند—برای مثال در اسکولیوز، فشار روی برجستگی دنده‌ها، پهلو و لگن تنظیم می‌شود تا ستون فقرات از انحنای جانبی خارج شود.

یکی از مزیت‌های مهم ارتز این است که بدون نیاز به جراحی و بدون هیچ‌گونه آسیب به بافت‌ها، ستون فقرات را اصلاح می‌کند. البته این اصلاح فقط در صورتی انجام می‌شود که ارتز به‌صورت تخصصی و کاملاً سفارشی ساخته شده باشد. ارتزهای آماده یا غیراستاندارد هیچ تأثیری در اصلاح اسکولیوز یا کیفوز ندارند و حتی ممکن است وضعیت را بدتر کنند.

در سنین رشد، ارتز بهترین نتیجه را می‌دهد، زیرا مهره‌ها قابلیت تغییر شکل بیشتری دارند. به همین دلیل متخصصین ارتوپدی فنی تأکید می‌کنند که تشخیص زودهنگام اهمیت بسیار زیادی دارد. برای این منظور، مراکز تخصصی مثل کلینیک ارتوپدی فنی پارسه از اسکن سه‌بعدی، اندازه‌گیری دقیق، قالب‌گیری تخصصی و مواد استاندارد برای ساخت ارتز بهره می‌برند.

در نهایت، ارتز نه‌تنها از پیشرفت انحراف جلوگیری می‌کند، بلکه با ترکیب تمرین‌درمانی و نظارت ماهانه متخصص، می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی وضعیت بدن را بهبود دهد. بسیاری از بیماران پس از چند ماه استفاده، پیشرفت بسیار چشمگیری مشاهده می‌کنند؛ چیزی که بدون ارتز ممکن نیست.

انواع بریس

ارتزهای ستون فقرات انواع مختلفی دارند که هرکدام برای نوع خاصی از انحراف طراحی شده‌اند. انتخاب نوع ارتز کاملاً وابسته به زاویه کب، نوع انحراف، محل آن و سن بیمار است. این انتخاب باید توسط متخصص ارتوپدی فنی انجام شود تا فشارهای اصلاحی به‌درستی اعمال شوند.

۱. بریس TLSO

یکی از رایج‌ترین ارتزها برای درمان اسکولیوز و کیفوز خفیف تا متوسط است. TLSO بدن را از پایین سینه تا لگن حمایت می‌کند و معمولاً زیر لباس قابل استفاده است.

۲. بریس Milwaukee

این بریس برای انحرافات شدیدتر یا اسکولیوزهای بالای ۴۰ درجه استفاده می‌شود. این مدل دارای حلقه گردنی است و نیرو را از بالا نیز منتقل می‌کند.

۳. بریس Boston

از محبوب‌ترین انواع ارتز برای نوجوانان است. سبک، راحت و قابل تنظیم بوده و پس از مدتی استفاده، اصلاح چشمگیری ایجاد می‌کند.

۴. بریس Charleston

این بریس به‌صورت شبانه استفاده می‌شود و ستون فقرات را در حالت اصلاح‌شده قرار می‌دهد.

تمام این مدل‌ها تنها زمانی مؤثر هستند که دقیق، علمی و مخصوص بدن فرد ساخته شوند. کلینیک پارسه با استفاده از روش‌های قالب‌گیری نوین و اسکن دیجیتال، ارتزهایی با دقت بالا طراحی می‌کند تا بیشترین اصلاح حاصل شود.